---+DASEIN+---
هر واژه یک پیشداوری است...
فروغ فرخزاد اگر زنده بود اکنون سنِ برنادو برتولوچي کارگردانِ نامآورِ سينماي ايتاليا را داشت و شايد آوازهاش از او بلندتر بود. برتولولوچي در نيمة اولِ سال 1345 چند ماه قبل از حادثة مرگ فروغ به ايران آمد. آن دو علايق کمابيش مشترکي داشتند: شعر ميسرودند و فيلم ميساختند. برتولوچي به ايران آمده بود تا فيلم مستندي براي شرکتهاي نفتي بسازد، و به واسطة آشنايياش با ابراهيم گلستان و فروغ فرخزاد در جشنوارة سينماي مولف - پزارو، بار ديگر، با فروغ ديدار و گفتوگو کرد. گفته ميشود که فيلمبردارِ برتولوچي از گفتوگوي آنها در «سازمانِ فيلم گلستان» فيلمبرداري کرده است، که اثري از آن، تا اين زمان، به دست نيامده است. اما نواري از اين گفتوگو موجود است، که برتولوچي به فرانسه از فروغ سه سوال ميکند، و فروغ به فارسي پاسخ ميدهد. متن اين گفتوگو، عيناً، از روي نوار وانويس شده و اصالتِ بافتِ جملهها و لحنِ فروغ حفظ شده است. س. برناردو برتولوچي: چه رابطهاي ميان روشنفکرانِ ايراني با مکتبهاي ادبي و همچنين با مردمشان وجود دارد؟ س. برناردو برتولوچي: به نظر ميرسد که فيلم شما دربارة جذام و جذاميها است، اما شما قصد بيانِ موضوع و مفهومي عميقتر از مسئلة جذام داشتهايد. س. برناردو برتولوچي: آيا در ايران با مسايل زيادي روبهرو هستيد؟ ازکتاب شناخت نامة فروغ - شهناز مرادي کوچي- نشر قطره
Un Certain Regard
Out of Competition
Special screenings
Cinefondation
Short films in Competition
تازهترین بازتابهای فیلم بهمن قبادی در کن/ پروژه «خلیج فارس» در راه است
اين فيلم حکايت نسلی است که زيريترين لايه های جامعه وجود دارند. بچه های موسيقی ايران که چگونه سرخرده و مظلوم شده اند و عدم درک صحيح جامعه از هنر آنها.
" کسی از گربه های ايرانی خبر نداره" بعيد بود به جشنواره برسد. اما قبادی در زمانی کم موفق شد که حضورش ر ا در جشنواره ممکن کند. قبادی که فيلم را در شرايطی سخت ساخته و به جشنواره رسانده بود، خسته به کن آمد . اما اطمينان دارم که خيل عظيم تعريف و تمجيد هایی که منتقدين جهانی از فيلم ميکنند خستگی را از تن وی در آورده است.
،ميشل سیمان ، سردبیر نشریه پوزتيو بسيار معترض است که چرا فيلم در بخش مسابقه اصلی راه نيافته است. وی گفت اين فيلم بهترين فيلمی است که در شش روز گذشته در همه بخشها ديده است. وی گربه های ايرانی را بهترين اتفاق سينمای ايران در سالهای اخير خواند.
ميشل سیمان تنها کسی نيست که با اين شدت و حرارت از فيلم دفاع ميکند و فيلم را از بهترين فيلم های امسال فستيوال ميداند. سردبیر کایه دو سینما و همسرش در گفتگويی گفتند که فيلم قبادی ، فيلمی است که نسلی را از زير زمين به روی زمين آورد.
اهالی سينما و بقيه مردمی که اين فيلم را ديده اند همگی معتقدند که اين بار بهمن قبادی آينه را از زاويه اي رو به جامعه گرفته است که نه تنها خود جامعه را که زندگی زير زمينی اش را هم نشان داده است و اين زاويه اي است که تا به حال کمتر کسی به آن پرداخته است. در گفت و گوهای پراکنده اي که با اهالی سينما داشتم دريافتم که فيلم قبادی علاوه بر ارزش های هنری که دارد برای جامع شناسان و محققان امور اجتما عی می تواند منبعی تا ثير گزار باشد. خط داستانی مستقيم فيلم که مستند گونه ساخته و پرداخته شده است، اين امکان را به بيننده ميدهد که خود را به دست دوربين قبادی بسپارد و راهی سفری پر از کشف و شهود در زندگی زير زمينی بچا های موزيک ايران رود.
نقد های مثبت سينماگران تمامی دنيا باعث استقبال شديد پخش کنندگان و خريداران فيلم شده است. در طی پنج روزی که از نمايش فيلم ميگذرد بيش از 42 کشور جهان و پخش کنندگان بزرگی مثل مارس و آلتا حقوق فيلم را برای کشورها خريده اند. در اين ميان بسياری بدون امکان ديدن فيلم و فقط بر اساس گفته ها و شنيده ها فيلم را خريده اند و اين خود مهر تاييدی بر نام قبادی است.
" کسی از گربه های ايرانی خبر نداره" حدود 2 تا 3 ماه ديگر در اکثر کشورهای اروپايی منجمله فرانسه و اسپانيا به طور وسیعی اکران خواهد شد. پخش کنندگان خوشبين به فروش بالای فيلم ، در صدد هرچه وسيعتر کردن پخش فيلم هستند.
سينمای ايران نبايد اين فرصت را از دست بدهد. چه خوب است که اين فيلم ايرانی که موضوعش بچه های ايرانی هستند در ايران بر پرده سينما رود، شايد که کمکی باشد که جامعه ، اطرافيان و حتی پدر و مادرها درک عميقتری مورد بچه های اين نسل پيداکنند.
بهمن قبادی فيلمسازی جهانی است ، او برای جهانيان فيلم ميسازد اما ايران برای او فقط يکی از صدها کشور جهان نيست. ايران خانه اوست ومهد تکامل فيلم هايش. بر پرده رفتن فيلم او تقديری شايسته و درخور از اين مرد جهانی سينمای ايران است. بهمن قبادی در خور اين نيست که فيلمی را که بدون کمترين حمايتی ساخته است با لقب زيرزمينی وغير رسمی از دور گردونه خارج کنند.
بهمن قبادی در رابطه با پروژهای آتی اش گفت که با همکاری آقای آبکنار، درگير دو پروژه هستم.يکی 60 ثانيه که به محض برگشتن به ايران دوباره پرونده اين فيلم را به وزارت ارشاد تقديم خواهم کرد . وی که اميدوار است که اين فيلم مجوز ساخت در ايران دريافت کند گفت : در صورت عدم دريافت مجوز رسمی مجبور است که فيلم را با عوامل ايرانی و بين المللی در آلمان و مراکش فيلم برداری کند. پروژه ديگر وی، پروژه خليج فارس است که به سفارش يکی از مراکز فرهنگی ساخته خواهد شد.
با مرگ میکل آنجلوآنتونیونی، از نسل کارگردانان بزرگ ایتالیا که تاثیر عمیقی در سینمای مدرن اروپا وجهان گذاشتند، تنها برناردو برتولوچی باقی مانده است. برتولوچی کارگردان صاحب سبک و جنجالی سینمای ایتالیا که آثارش همیشه مورد توجه منتقدان قرار گرفته، اعلام کرد قصد دارد که در ساخت فیلم بعدی اش از بهمن قبادی کارگردان ایرانی بعنوان دستیار استفاده کند. این خبر تا زمان ساخت فیلم برترلوچی که از سه سال پیش تاکنون ساخته نشده، هنوز تازه است. اما ماجرای این پیشنهاد به دیداری برمی گردد که قبادی در پاییز 2005 در رم با برتولوچی داشت. برتولوچی در این گفت و گو که چندین ساعت به طول انجامید با کارگردان جوان ایرانی از هر دری سخن گفت و شنید. با تشکر از از آقای مختار شکری پور که این گفت و گو را در اختیار نشریه مشق آفتاب گذاشتند، شما را به مطالعه بخش برگزیده ای از این گفت و گو دعوت می کنیم.
***
این گفت و گو در پاییز 2005 در خانه برناردو برتولوچی انجام شده است؛ گفت و گویی که چندین ساعت ادامه یافت و موضوع های متفاوت وگسترده ای را در برگرفت. آنچه در اینجا به چاپ می رسد، تنها بخش کوچک و انتخاب شده ای از آن گفت وگوی گرم و صمیمی است.
قبادی: هیچ وقت فکر نمی کردم فیلمسازی را که آثارش مثل "بودای کوچک"، "آخرین امپراترر" و "آسمان سرپناه" جزو فیلم هایم محبوبم بوده، از نزدیک ببینم. خیلی خوش حالم به رم آمدم که تو را ببینم. راستش، دو سه ماه پیش، دستیار اجرایی ام در دفترکارم، گفت، ایمیلی از آقایی به نام برناردو رسیده که خیلی از فیلم "لاک پشت ها..." تعریف کرده است. پرسیدم برناردو کیست؟ و چون خیلی با سینما آشنایی ندارد، گفت نمی دانم! اصلا فکر نمی کردم که برناردویی که درباره اش صحبت می کردیم، همان "برناردو برتولوچی" کارگردان محبوب و بزرگ سینما باشد. واقعا گمان نمی کردم آدمی به بزرگی تو، وقت و فرصت داشته باشد که نشانی ایمیل مرا پیدا کند و میل بفرستد. این کار به من خیلی دلگرمی داد و مرا به این نتیجه رساند که خودم را باور کنم. "برناردو برتولوچی" عزیز، تو جزو آنهایی هستی که ستایشش می کنم
برتولوچی: (می خندد) از این که اینطوری به من نگاه می کنی ممنونم. وقتی "زمانی برای مستی اسب ها" را دیدم، احساس کردم توسط یک فیلم ساز جوان اتفاق ویژه ای افتاده و این یک کار خوب است. بعد، وقتی درجشنواره رم "لاک پشت ها پرواز می کنند" را دیدم، به خاطر تاثیر و فشار شدید فیلمت، یک ساعت گردنم درد می کرد. این فیلم به من می گوید که تو مهر و نگاه خودت را به عنوان یک فیلمساز حرفه ای به آن زده ای. "لاک پشت ها..." فیلمی قوی و به شدت تاثیر گذار است.بعد از این که بار اول فیلم را دیدم، به چند تا از دوستانم از جمله نانی موره تی تلفن کردم و خواستم بیاید که دوباره فیلم را با هم ببینیم و برای دومین بار هم فیلم را با او، همسرم و چند نفر دیگر دیدیم. از موره تی خواهش کردم فیلمت را در سینمای خودش به نمایش عمومی بگذارد.
قبادی: این ستایش کار مرا خیلی سخت تر می کند. همین الان دارم فکر می کنم فیلم بعدی و بعدترم را چه طور بسازم تا تایید شما را به همراه داشته باشد. سوالی که همیشه از دوران دانشجویی در ذهنم بوده این است که چه گونه توانسته ای فیلم هایی مثل "بودای کوچک" یا "آخرین امپراتور" را در آن سالها و بدون استفاده از امکانات جلوه های تصویری کامپیوتری بسازی؟ اصلاً چطور توانسته ای این همه فیلم "بیگ پروداکشن" و تولیداتی به این گستردگی با فکرهای جذاب و نو را سازماندهی وهدایت و کارگردانی کنی؟
برتولوچی: فقط عشق به کار و سینما. سینما آنقدر برایم جدی بوده که بتوانم دست به اجرای چنین پروژه هایی بزنم.
قبادی: به من بگو چطور می توانم حتی اگر شده، به بخش کوچکی از توانایی تو در فیلم سازی و اجرای پروژه هایی با ابعاد آثاری که خلق کرده ای، برسم؟ با وجود فیلم هایی که ساخته ام، در اجرای بسیاری از ایده هایم احساس کمبود و توانایی می کنم. احساس می کنم کارهایی که کرده ام یا می خواهم انجام دهم، حتی با گوشه ای از ساخته های تو قابل قیاس نیست. چطور می توانم به این موقعیت برسم؟ می خواهم این را بدانم!
برتولوچی: فیلم های خودت را دست کم نگیر؛ مخصوصاً "... مستی اسب ها" و "لاک پشت ها ..." را . آن ها هم در همین شکل و شمایل، تولیدات کوچکی نیستند. از تصاویر و ساختار فیلم می شود فهمید که چقدر زحمت و سختی کشیده ای و در چه شرایط مشکلی، آن هم با حضور آدم های آماتور، فیلمت را تولید کرده ای. حالا تو به من بگو چطور اصلاً با این آدم های آماتور کار می کنی و چطور از این بچه هایی که تا به حال در هیچ فیلمی بازی نکرده اند یا حتی فیلمی ندیده اند، این قدر خوب و حرفه ای بازی می گیری؟
قبادی: زمانی که فیلم کوتاه می ساختیم، در منطقه کردستان بازیگر حرفه ای وجود نداشت و البته اگر هم بود، من پولی برای پرداخت به آنها نداشتم. برای همین مجبور بودم خواسته یا ناخواسته از افراد غیرحرفه ای و بومی برای نقش های فیلمم استفاده کنم طبعاً ابتدا از حضور مادر و خواهرانم. همراه با بچه های در و همسایه برای بازی در فیلم هایم استفاده می کردم. این استفاده مکرر از نابازیگران، مرا با خصوصیات و ویژگی های آنها بیشتر و بیشتر آشنا کرد و یاد گرفتم چطور از لحظه ها و روحیات آنها برای انطباق با حس ها و نقش های فیلمم استفاده کنم. اما نکته مهمتر این است که من در فیلم هایم عملاً فیلم نمی سازم. یعنی قصد ندارم فیلم سینمایی به مفهوم متعارف ان بسازم. بلکه تلاش می کنم تا زندگی موجود را به نوعی بازسازی کنم و کولاژی از این زندگی ها را انتخاب و با الگوهای شبه مستند وارد فیلم کنم. برای همین، عمده این نابازیگرها در شکلی البته هدایت شده توسط من، زندگی روزانه خودشان را دوباره به اجرا می گذارند.
برتولوچی: بچه های فیلم "لاک پشت ها..." به خصوص آگر ین، برادرش و بچه نابینا، آدم را با خودشان درگیر می کنند و تو اصلاً بعضی لحظه ها متوجه حضور دوربین نمی شوی. درحقیقت این چیزی که در مورد شبه مستند بودن می گویی، کاملاً در فیلمت حس می شود و درآمده است.
قبادی: یک ایده بزرگ برای نوشتن فیلم نامه ای دارم که جزو پروژه های بلند پروازانه من است که البته احتمالاً برای در مقایسه با کارهایت ممکن است احمقانه به نظرت بیاید. این طرح، درباره یک خبرنگار خارجی است که چند ماه در عراق زندگی می کند. می خواهم 80 درصد فیلم به زبان انگلیسی باشد و بتوانم از بازی یک سوپراستار زن مثل "آنجلینا جولی" یا "نیکول کیدمن" یا شاید هم "شارون استون" استفاده کنم. دارم فکر می کنم چطور می شود این پروژه را به سرانجام رساند؟
برتولوچی: اصلاً کار سختی نیست، خیلی هم آسان است!..
قبادی: ... آخر چطور؟! چون هم در عراق است و هم در کردستان. حالا چطور ممکن است یک بازیگر سوپراستار مثل این هایی که اسم بردم، حضور در چنین پروژه ای را بپذیرند؟
برتولوچی: هیچ کاری نشد ندارد! می خودم یادم هست 27 ساله بودم که فیلم "1900" را با حضور "رابرت دنیرو" و "ژرار دپاردیو" ساختم.
قبادی: خب این جوری یعنی که من هیچ وقت موفق نمی شوم! چون در 27 سالگی "1900" را ساختی اما من در سی و چند سالگی هنوز موقع فکر کردن به پروژه ای نظیر همین طرحی که برایت گفتم، احساس ترس و خطر می کنم و حتی نمی دانم واقعاً چه وقت امکان تولیدش فراهم خواهد شد؟!
برتولوچی: من می توانم کمکت کنم. اگر پروژه ات را آماده تولید کنی.
قبادی: خیلی ممنون. می خواهم به نکته ای اشاره کنم. این اواخر دارم سینمای موج نوی چین، موسوم به نسل پنجم، را مرور می کنم، ازجمله کارهای "ژانگ ییمو" و "چن کایگه" در پس زمینه کارهای شان تاثیر حضور تو را می بینم.
برتولوچی: راستش را بخواهی "کایگه و ییمو" چند هفته ای سرصحنه "آخرین امپراتور" به عنوان دستیار با من کار کرده اند.
قبادی: شاید علتش همین باشد! احساس می کنم آنها با حضور در پروژه ای مثل "آخرین امپراتور" به این نتیجه رسیده اند که اگر یک ایتالیایی به کشورشان آمده و چنین آثار بزرگی را ساخته، پس حالا آنها به عنوان یک چینی می خواهند در فیلم هایشان این عظمت را نشان بدهند. فیلم هایشان را که می بینم احساس می کنم خیلی تلاش می کنند به سطح فیلم هایی مشابه فیلم های تو نزدیک شوند، البته آن هم با کمک جلوه های ویژه دیجیتالی. ولی به اعتقاد من، فیلم هایشان به طور جدی به سمت سینمای هالیوود سرعت و گرایش دارد. اما در کارهای تو به خصوص در "آخرین امپراتور" مطلقاً چنین رویکردی دیده نمی شود. تو سینماگر متفکر و متفاوتی هستی که حضورت در پشت دوربین را ، در قاب ها و کل اثر می بینیم. در شیوه کارگردانی، انتخاب و پرداخت قصه و نحوه روایت، این نکته به خوبی دیده می شود. به خاطر همین هم هست که برتولوچی نه فقط برای من، بلکه برای بسیاری دیگر از عاشقان سینما، اسطوره است. درباره پروژه بعدی ات بگو.
برتولوچی: یکی دو سال آینده احتمالاً کار جدیدی را شروع می کنم که ...
قبادی: ... پس همین جا می خواهم موافقت ات را بگیرم که همانطوری که فرصتی به "ییمو و کایگه" برای حضور در پشت صحنه فیلمت دادی، من هم بتوانم در این کار تازه ات به عنوان دستیار افتخاری، چند هفته ای در کنارت باشم و سالیان سال پز این نکته را بدهم که دستیار تو بوده ام.
برتولوچی: اتفاقاً من هم می خواهم سرصحنه فیلمت باشم که ببینم چطوری فیلم می سازی و با بچه ها کار می کنی.
بهمن: پس من هم از همین جا به ایران و بخصوص کردستان دعوتت می کنم . شاید با دیدن ایران و سرزمین مادی ام تصاویر و ایده هایی به ذهنت رسید که زمینه ساخت فیلمی را فراهم کرد. من مطمئنم کردستان و آدم هایش تو را تحت تاثیر قرار خواهند داد.
برتولوچی: من سالها پیش یک بار به ایران آمده ام. یک کار مستند ساختم که حتی عباس کیارستمی چند سال پیش که مرا دید، گفت یادت هست که من در آن پروژه دستیارت بودم؟ و من فقط خندیدم چون هرچه فکر کردم یادم نیامد.
ج. اصولا رابطة ميان افراد يک جامعه موقعي ميتواند ايجاد بشود - يک رابطة معنوي - که يک مقدار ايدهآلهاي معنوي، ايدهآلهاي مشترکِ معنوي، توي جامعه وجود داشته باشد، و در جامعة ما فعلا يک همچون حالتي اصلا نميتواند باشد، براي اينکه ما در يک دورة تحول زندگي ميکنيم؛ يک دورهاي که مقدار زيادي از مسايل اخلاقي، تمام مفاهيم اخلاقي، هرچيزي که به اصطلاح پيش از اين سازندة جامعه، سازندة روحيات جامعة ما بوده، اينها، همهاش درهم ريخته و حالا چيزهايي مختلفي جاي آنها هست. حتي ميان خود روشنفکران مملکت ما هم باز رابطه وجود ندارد، به خاطر اينکه، گفتم، آن چيزي که ميتواند اين رابطه را ايجاد کند، يک هماهنگي است در يک سلسله افکار، ايدهآلها، آرزوها، خواستها و هدفها که وقتي اين هماهنگي وجد نداشته باشد، طبيعي است که اين رابطه هم نميتواند به وجود بيايد، و بنابراين اصلا رابطهاي نيست. يک روشنفکر ايراني تماشاچي جامعهاش است، يک جامعهاي که تقريبا بهش پشت کرده. روشنفکر آدمي است که در درجة اول يک فعاليتهايي ميکند براي يک مقدار پيشرفتهاي معنوي. به اين آدمها بيشتر ميشود گفت روشنفکر تا آدمهايي که يک سلسله فعاليتهاي مثلا تکنيکي ميکنند، مثلا فعاليتهاي اقتصادي ميکنند، فعاليت ميکنند براي مثلا بالارفتن يک سلسله ساختمان، بهوجود آوردن يک سلسله کارخانه، بهوجود آوردن يک سلسله چيزهايي که يک مقدار رفاه اقتصادي تو زندگي مردم ايجاد ميکند. روشنفکر، به نظر من، آدمي است که فکر ميکند براي حل مسايل معنوي زندگي...ما گفتيم روشنفکر ايراني -پس مسئله محلي شد، مربوط ميشود به ايران- من دربارة آنجايي که دارم زندگي ميکنم، و راجع به آدمهايي که اطرافم هستند صحبت ميکنم و اين مسئله را قضاوت ميکنم.
ج. بله، اين طبيعي است که اگر من فقط ميخواستم يک فيلمي راجع به جذام درست کنم، خُب، يک فيلمِ محدود به مسئلة جذام و جذامخانه ميشد، يک فيلم جدي ميشد، ولي اين محل براي من يک نمونهاي بود، يک الگويي بود از يک چيز کوچک و فشرده شدهاي از يک دنياي وسيعتر با تمام بيماريها، ناراحتيها و گرفتاريهايي که در آن وجود دارد، و من وقتي که ميخواستم اين فيلم را بسازم سعي کردم که به اين محيط با يک همچو ديدي نگاه کنم.
ج. طبيعي است. اگر که اسم اين دوره را بشود گذاشت دورة شلوغ خُب، پس بايد گفت که ما به انتظار نتيجة بالارفتنِ اين ساختمانهايي هستيم که به اصطلاح براي ايجاد يک مقدار پيشرفت مملکت لازم است، و منتظر نتيجة اين بالا رفتنها، و اين ساختنها هستيم.
تی . اس. الیوت
